Nederlands
English
WSD programmalijn Langdurige zorg en zingeving
In Nederland is er, zeker in de eerste lijn, veel in beweging voor (en bekend over) de ondersteuning van zingevingsbehoeften bij oudere cliënten. Volgens het werkmodel voor zorg en welzijn dat bekend staat als ‘Positieve gezondheid’ is zingeving (zinervaring) een van de krachtigste hulpbronnen om zich te kunnen aanpassen aan de uitdagingen die het leven stelt en zelf te beslissen hoe men daar mee wil omgaan. Dat geldt ook voor langdurige zorg voor thuiswonende ouderen.
Nu blijkt uit onderzoek bij langdurig zieken met cardiovasculaire aandoeningen dat voor zinervaring bij mensen die langdurig ziek zijn niet alleen individuele factoren van belang, maar ook sociale. Informele netwerken en betekenisvolle relaties bepalen mede wat mensen als zingevingsbehoefte, als zingeving, en als ondersteuning op dit gebied ervaren. Een betekenisvol sociaal netwerk heeft een positief effect op alle aspecten van ervaren zingeving (King & Hicks, 2021). Verbinding met anderen blijkt daarnaast ook één van de factoren voor wat ouderen als kwaliteit van leven ervaren. Uit eerder onderzoek van GGD IJsselland blijkt dat ‘er toe doen’ en ‘in verbinding zijn met anderen’ belangrijke thema’s zijn onder thuiswonende ouderen.
Toch blijkt uit de Gezondheidsmonitor ouderen (GGD, 2020) dat ouderen van 75 jaar en ouder, in vergelijking met ouderen van 65-74 jaar, zich aanzienlijk eenzamer voelen naarmate zij ouder worden. De ervaring van zingeving dan wel zinvolheid neemt echter af naarmate deze ouderen ouder worden. Uit een peiling onder het inwonerspanel van GGD IJsselland naar Gezond ouder worden (GGD, 2023) blijkt daarnaast ook dat oudere leeftijdsgroepen minder vaak dan jongere leeftijdsgroepen aangeven zeer tevreden te zijn over hun sociale netwerk. Oudere respondenten (70 jaar en ouder) bleken vooral goede vriendschap, diepgang en gezelligheid vaker te missen dan jongere respondenten.
Inhoud programmalijn
In deze programmalijn van de Werkplaats Sociaal Domein hebben we met informele en professionele netwerken gewerkt aan de vraag hoe sociale factoren de zorg voor en beleving van voor zingeving aan thuiswonende ouderen beïnvloedden en hoe deze konden worden versterkt. Dit deden we met behulp van ouderen zelf: wat zijn betekenisvolle relaties voor hen, ook wanneer ondersteuningsbehoefte toeneemt, en wat is de rol van deze relaties? Hoe kunnen deze relaties worden versterkt en wat vraagt dit aan competenties van (toekomstige) professionals in de wijk?
Uit fase 1 (wat zijn de behoeften van ouderen) kwamen uit elf interviews en literatuuronderzoek drie hoofdthema’s naar voren die de behoeften van ouderen weergeven: denken in mogelijkheden, participatie in de maatschappij, en bij de dag leven. Ouderen gaven aan dat zij zich richtten op wat wél kon, actief wilden blijven deelnemen aan de maatschappij en bewust in het moment leefden, omdat dit bijdroeg aan hun zingevingservaring, veerkracht en gevoel van verbondenheid met hun omgeving. De aspecten verbondenheid, betekenisgeving en transcendentie van ‘zingeving’ worden ook in literatuur benadrukt (Weathers et al., 2016).
In fase 2 werden passende werkvormen ontwikkeld samen met ouderen. Er werden twee ouderenklankbordgroepen gehouden over actuele thema’s rondom ‘Helpende interventies bij betekenisvol ouder worden’ en ‘dilemma van IJsselheem rondom lichamelijke en/of mentale achteruitgang, het behouden van het sociale leven en verantwoordelijkheid daarin. De interventie ‘OuderWijs’ werd ontwikkeld op basis van de determinant ‘participatie in de maatschappij’ en de uitkomsten van de ouderenklankbordgroep, er werd een living library gehouden tijdens het werkplaatsevent, en er werden interviews en focusgroepen gehouden met co-onderzoekers. Er waren groepsinterviews met ouderen die ervaringskennis inzetten in het onderwijs, en studenten en docenten van Hogeschool Viaa die met deze ouderen samenwerkten. Daarnaast is in deze fase de samenwerking met IJsselheem opgestart vanuit netwerkversterkend werken.
Momenteel wordt in fase 3 in kaart gebracht wat de ervaringen van professionals en ouderen met werkvormen uit behoeftenonderzoek zijn. Bij IJsselheem is samen met 13 professionals uit zorg en welzijn een stoelendanssessie gehouden met een fictieve cliënt en diens naaste in het kader van domeinoverstijgend en netwerkversterkend werken. Daarnaast wordt het inzetten van ervaringskennis, specifiek van ouderen, geëvalueerd en vertaald in een publicatie over ‘Volwaardig werken met ervaringskennis van ouderen’ . Tot slot wordt een implementatiehandreiking voor onderwijs en onderzoek ontwikkeld op basis van de interventie ‘OuderWijs’.
Samenstelling programmateam
Hanna werkt sinds 2022 als docent bij de afdeling Health Care van Hogeschool Viaa en als senior onderzoeker bij lectoraat Zorg & Zingeving.
Zij volgde haar bacheloropleiding Algemene Sociale Wetenschappen en masteropleiding Sociale Psychologie aan de Universiteit Utrecht, daarnaast werkte zij in een dagopvang voor mensen die dak- of thuisloos zijn. Vervolgens heeft zij bij Amsterdam UMC locatie VUmc (toegepast) onderzoek gedaan naar palliatieve zorg, met name op het gebied van ernstig zieke mensen die dak- of thuisloos zijn, patiënten met uitgezaaide longkanker, palliatieve thuiszorg (PaTz) en integratie van zingeving in palliatieve zorg, en familiebegeleiding bij COVID-19 patiënten die opgenomen zijn op de Intensive Care.
Van 2018 tot 2022 (gepromoveerd op 28 september 2022) voerde zij haar promotieonderzoek uit aan de faculteit Geneeskunde (VU). Centraal stond hoe de samenwerking tussen zorgverleners uit palliatieve zorg en hulpverleners uit maatschappelijke opvang kan worden verbeterd, om zo betere palliatieve zorg te bieden aan mensen die dak- of thuisloos zijn.
In haar werk als docent Verpleegkunde houdt Hanna zich bezig met de minor palliatieve zorg, post-hbo palliatieve zorg, en het afstuderen van vierdejaarsstudenten (adviesproject).
Sinds september 2022 is Hanna als onderzoeker verbonden aan het lectoraat Zorg en Zingeving. Momenteel is zij programmalijnleider bij de programmalijn ‘Betekenisvol ouder worden in verbondenheid’ wat deel uitmaakt van de Werkplaats Sociaal Domein Zwolle (Ouderen). Eerder was zij betrokken bij de totstandkoming van het opleidingskader en de competentieprofielen voor zingeving in zorg- en welzijn opleidingen (Deelproject H vanuit VWS) en leernetwerk ‘Verbindend werken tussen geestelijke zorg en zorg thuis’ (Kenniswerkplaats Geestelijke Verzorging).
Hanna is lid van de stuurgroep voor Consortium Ligare, het consortium palliatieve zorg in Noordoost Nederland.
Marleen werkt sinds 2021 bij Academie Health Care als docent verpleegkunde. Daarvoor heeft zij ervaring opgedaan als verpleegkundige op de Caribische eilanden en daar de Covid-zorg opgezet i.o.v. ministerie van VWS. Marleen heeft tevens brede ervaring in de AGZ waarbij zij als verpleegkundige verschillende beleidsfuncties heeft bekleed (VAR + vpk expert patiëntveiligheid) om als brug tussen praktijk en beleid te fungeren.
Momenteel is Marleen nog altijd actief als verpleegkundige in de AGZ (ziekenhuis) om zo op de hoogte te blijven van wat er speelt. In het kader van haar afstudeeronderzoek aan de MIZW (Master Innovatie in Zorg en Welzijn’) betrokken bij dit project, waarbij ze ook ambieert om verbinding te leggen tussen wat er speelt (praktijk) en hoe hier mee om te gaan (beleid).
Annemiek de Jonge is theoloog. Ze studeerde theologie aan de Theologische Universiteit Kampen met een specialisatie in missiologie en gemeenschapsopbouw. Na haar studie heeft Annemiek werkervaring opgedaan met het interprofessioneel samenwerken rondom zin- en betekenisgeving in het sociaal domein en de zorg. Binnen Hogeschool Viaa startte ze als opleidingsmanager theologie en houdt zich nu bezig met levenslang leren en ontwikkelen (LLO). Ais senior-onderzoeker is zij verbonden aan het lectoraat Zorg en Zingeving.
In 2022 is Annemiek gepromoveerd op een onderzoek naar soteriologische en ecclesiologische opvattingen van practitioners binnen evangelicale missionaire gemeenschappen.
Annemiek is senior-onderzoeker binnen het lectoraat en houd zich vooral bezig met onderzoek op het gebied van interprofessioneel samenwerken en implementatie van zorg voor zingeving. Daarnaast is ze deskundig op het gebied van geestelijke verzorging en het samenwerken van geestelijk verzorgers met andere zorg- en hulpverleners.
Henk Stulp is als docent psychologie verbonden aan de opleiding Social Work van Viaa. Aandachtsgebieden van hem zijn –naast het doceren van eigen vakken- onderwijsontwikkeling, kwaliteitszorg en methodiek. Vanaf 1988 is hij werkzaam aan Viaa.
Hij heeft Ontwikkelingspsychologie gestudeerd aan de Rijks Universiteit te Groningen. Naast zijn werk aan Viaa is hij als GZ-psycholoog werkzaam in een eerstelijnspraktijk. Verder verzorgt hij het psychologie-onderwijs aan de Theologische Universiteit te Kampen. Zijn interesse gaat uit naar de invloed van psychologische processen op de beleving van spiritualiteit.
Gerdien van Wijhe is docent bij de Academie Health Care van Hogeschool Viaa, waar zij haar expertise en ervaring inzet om studenten op te leiden tot bezielde professionals. Haar jarenlange ervaring als verpleegkundige in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking stelt haar in staat om zowel theoretische als praktische kennis over te brengen aan haar studenten.
In het kader van haar masterstudie Health Care en Social Work is zij betrokken bij de ontwikkeling en evaluatie van OuderWijs. OuderWijs is een interventie waarin ouderen ervaringskennis delen in het onderwijs óver ouderen binnen de verpleegkunde opleiding van hogeschool Viaa.
Coby Klomp, Jacqueline van Alphen en Chris te Riele
Betrokken organisaties
In het programmateam zijn bovendien mensen uit de volgende organisaties betrokken:
- GGD IJsselland: Simone de Groot, Adviseur publieke gezondheid en Marieke Jansen, Onderzoeker publieke gezondheid;
- Een Ouderenklankbordgroep;
- IJsselheem: Stefanie Kost, strategisch adviseur innovatie, zorg- en organisatieontwikkeling bij IJsselheem en onderdeel van ‘Samen zelfredzaam’;
- Gemeente Zwolle.